چشم انداز تأمین و آینده آب شمال شرق (کلان شهر مشهد) علاوه بر تأثیرپذیری از بحران های کلی تنش های آبی کشور، و شرایط طبیعی و اقلیمی منطقه شمال شرق، تحت تأثیر متغیر همسایگی و سیاست های هیدروپلیتیکی افغانستان است؛ چرا که افغانستان ضمن آگاهی از وضعیت جغرافیایی خود (محصور در خشکی بودن)، برای جبران بخشی از نیازمندی هایش در امر توسعه زیرساختی آبی، کشاورزی و اقتصادی، متوسل به سیاست هیدروهژمونی (نقش ابزار گونگی آب) در رابطه همسایگان خود، از جمله ایران شده است. در حقیقت سیاستِ هیدروهژمونی افغانستان، گونه ای از راهبردِ دیپلماتیک و سیاسی این کشور، برای جبران بخشی از خلاء «قدرت-امنیت- هویت»، در موازنه ژئوپلیتیکی با همسایگان است. سدسازی های متعدد، و از جمله ساخت سد سلما، در چارچوب همین تحلیل می گنجد. سؤال اصلی این مقاله چنین است: اصولاً احداث سد سلما بر روی شاخه اصلی هریرود، چه پیامدهایی بر تنش های آبی کلان شهر مشهد دارد؟ به طور واضح سیاست های فرادستی افغانستان در ساخت سد سلما، نواحی پایین دست، از جمله ناحیه شمال شرقی ایران (استان خراسان و کلان شهر مشهد) را با چالش تأمین آب مواجه می نماید. گونه های متعددی از تنش های ژئوپلیتیکی، سیاسی-امنیتی، اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی، از جمله پیامدهای اعمال چنین راهبردی است. پژوهش بر اساس ماهیت و روش، توصیفی- تحلیلی محسوب می شود. اطلاعات پژوهش به شیوه کتابخانه و اسنادی و با مراجعه به منابع معتبر گردآوری شده است.

امروزه افزایش فاصله بین عرضه و تقاضا، توجه جدی به مبانی تخصیص بهینه آب را اجتناب ناپذیر نموده است. در این تحقیق، تخصیص آب مخزن سد کلان ملایر به مصارفی که از سوی وزارت نیرو تعیین شده با استفاده از نرم افزار MODSIM8.1انجام شد. این تقاضاها شامل نیازهای زیست محیطی و پایداری جریان، آب شرب شهرستان ملایر، کشاورزی روستاهای پایین دست سد جهت آبیاری مزارع و شهرک صنعتی سهند ملایر می باشند. مقیاس زمانی مورد بررسی ماهانه و برای یک دوره 12 ماهه در سال آبی 96-1395بود. هدف از این تحقیق ارزیابی نحوه رفتار مخزن سد در مقابله با سناریوهای مختلف کاهش آورد رودخانه در محل احداث سد بود. بدین منظور چهار سناریو به ترتیب شامل 5، 10، 15 و20 درصد کاهش آورد رودخانه در محل احداث سد مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که با کاهش حجم آورد رودخانه در محل احداث سد، میزان حجم ذخیره سازی سد نیز کاهش یافته و جهت رسیدن به حجم ذخیره ی هدف، ضمن تأمین کلیه نیازها، کمبود بیشتری وجود خواهد داشت. به طوری که حجم کمبودها در تأمین تقاضاها به ترتیب از سناریوی اول تا سناریوی چهارم، به ترتیب برابر 374/0، 748/0، 124/1 و 508/1 میلیون مترمکعب خواهد بود. به عبارت دیگر رابطه ی تغییرات کاهش حجم ذخیره سازی در سد با کاهش آورد رودخانه، کاملاً خطی است. بنابراین جهت تأمین تقاضاها از سد کلان در هر چهار سناریو، می بایست به اندازه حجم کمبودها از ذخیره ی هدف، از مقدار تخصیص های هرگره با توجه به اولویت ها، کاسته و یا حجم ذخیره ی هدف را به میزان حجم کمبود در آن ماه مورد نظر، کاهش داد.

فلزات سنگین مشکل بزرگی در محیط زیست هستند و به علت سمیت و توانایی زیادی که در تجمع بدن موجودات زنده دارند، به یک مشکل جهانی تبدیل شده اند. با توجه به اهمیت موضوع، این پژوهش با هدف بررسی غلظت عناصر سنگین آرسنیک، کادمیم، کروم، مس، نقره، منگنز، نیکل و روی در نمونه های آب و ماهی های برداشت شده از دریاچه سد کلان ملایر در استان همدان انجام شد. نمونه های آب و ماهی 5 بار در ماه های اردیبهشت، خرداد، شهریور، مهر و بهمن از 19 مکان از دریاچه سد کلان ملایر جمع آوری شدند. نمونه های آب و ماهی که شامل گونه های Vimba vimba و Cyprinus carpio هستند به آزمایشگاه منتقل شدند. نمونه های ماهی با 4 میلی لیتر اسید نیتریک و 1 میلی لیتر اسید پرکلریک هضم شدند. مقدار فلزات سنگین در آب و ماهی با استفاده از دستگاه ICP-AES تعیین شد و از نرم افزار SAS و آزمون دانکن 05/0 برای آنالیز داده ها استفاده شد. نتایج نشان داد که میانگین غلظت فلزات مورد بررسی از حد مجاز بیان شده در استانداردهای WHO، FAO، و USEPA برای مصارف شرب کمتر است. میانگین غلظت روی و کروم به طور معنی داری بیشتر از سایر فلزات سنگین در نمونه های آب است. همچنین نتایج بیانگر غلظت بیشتر فلزات سنگین به استثنای فلز روی، در فصل بهار نسبت به سایر فصول است. میانگین غلظت فلزات سنگین در ماهی کپور در فصل بهار به ترتیب Zn> Ni> Cu> Cd> Hg> As> Mn است. هم بستگی معنی داری بین تجمع فلزات سنگین در ماهی و غلظت فلزات سنگین در نمونه های آب وجود دارد. نتایج نشان داد که غلظت فلزات سنگین در بافت نمونه های ماهی با غلظت فلزات سنگین در نمونه های آب ارتباط دارد و انباشت فلزات سنگین در ماهی با افزایش غلظت فلزات سنگین در نمونه های آب افزایش می یابد. غلظت عناصر سنگین مورد بررسی در ماهی ها از حد مجاز بیان شده در استانداردهای WHO، FAO کمتر است و هیچ گونه مشکلی برای مصارف انسانی ایجاد نخواهد کرد.

زمینه و هدف استفاده بهینه از منابع آب در دسترس، محافظت و پایش منابع آب امری ضروری و حیاتی می باشد. هدف این مطالعه بررسی تغییرات کیفی آب در دریاچه سد کلان شهر ملایر در استان همدان در طول سال 1396-1397 بوده است. مواد و روش ها: با استفاده از نرم افزار GIS و نقشه های کاربری اراضی، محل های دقیق نمونه برداری در دریاچه سد انتخاب شدند. در نمونه های گرفته شده از فصول مختلف پارامترهای pH و EC و غلظت Ca, Mg, Cl, SO4, PO4, NO3, TDS, TSS, DO, BOD, COD, TOC, و کدورت و همچنین غلظت سموم کشاورزی رایج استفاده شده در منطقه، اندازه گیری شد. یافته ها: نتایج تحقیق نشان داد که مطابق با رهنمون WHO، کدورت در اردیبهشت ماه و هدایت الکتریکی، BOD و COD در کل زمان های نمونه برداری، برای مصارف شرب محدودیت ایجاد می کنند. میانگین غلظت BOD و COD در ایستگاه های ورودی آب به سد بیشتر بود و از میانگین غلظت آن ها در دریاچه و ایستگاه های نزدیک دیواره سد کاسته شد که دلیل اصلی این پدیده به تخلیه و راه یابی آلاینده ها در بالادست رودخانه که سبب افزایش میزان اکسیژن خواهی زیست شیمیایی و اکسیژن خواهی شیمیایی می شود، ارتباط دارد. مقدار نوترینت ها (NO3, Cl, SO4, Na) در تمامی نمونه ها در محدوده غلظت مجاز تعیین شده توسط WHO قرار داشت. نتیجه گیری: آب در فصل زمستان به دلیل افزایش حجم دبی رودخانه و آب ذخیره شده در پشت سد، کاهش دما و کاهش فعالیت های کشاورزی، از کیفیت مطلوب تری برخوردار بوده است.

سدهای خاکی از مهم ترین سازه ها در مهندسی عمران است و بررسی ابعاد مختلف آن از اهمیت زیادی برخوردار است. هندسه زهکش ها علاوه بر عملکرد در فرایند تخلیه آب، بر رفتار سدهای خاکی پس از آبگیری از اهمیت بسزایی برخوردار است. بر این اساس در این پژوهش به بررسی تاثیر اثر هندسه زهکش بر رفتار سدهای خاکی پس از آبگیری پرداخته شده است. به علت قابلیت بالای کد FLAC2D در مدل کردن هندسه و شرایط مرزی پیچیده، امکان ساخت لایه لایه و تحکیم، اعمال بارگذاری های مختلف و همچنین امکان تعریف نقاط مشخصی از شبکه که بتوان رفتار آن را حین تحلیل بررسی کرد، از این نرم افزار جهت مدل سازی استفاده شده است. در این پژوهش به بررسی اثر هندسه زهکش بر رفتار سدهای خاکی پس از آبگیری پرداخته شده است، به این منظور سد کلان ملایر به صورت موردی در نظر گرفته شده است. سد کلان، سد خاکی همگن با زهکش دودکشی با زاویه 90 درجه است. جهت بررسی اثر هندسه زهکش، سه زاویه مختلف 90 درجه، 100 درجه و 110 برای زهکش دودکشی در نظر گرفته شده است. با ثابت نگه داشتن، سایر ویژگی های سد، زاویه زهکش تغییر داده می شود و اثر زاویه زهکش بر نشست، فشار آب حفره ای و رفتار تنش-کرنش سد مورد بررسی قرار گرفته است. با انجام تحلیل های مختلف، نتایج نشان داد، با افزایش زاویه زهکش حداکثر میزان فشار آب حفره ای و همچنین نشست افزایش پیدا می کند. ضریب اطمینان پایداری در حالت زهکش با زاویه 100 درجه حداکثر مقدار را نسبت به دو حالت دیگر زاویه زهکش دارد و اندازه آن برابر 62/1 است.

حرکات توده ای یکی از مخاطرات طبیعی است که از نظر فراوانی و شدت وقوع، خسارت های مستقیم (مسدود کردن راهها و مسیر آبراهه ها، مدفون کردن مناطق مسکونی و تاسیسات خدماتی) و خسارت های غیرمستقیم (اثرات ناگوار زیست محیطی، هدر رفتن خاک، افزایش رسوبات و کاهش ظرفیت مخازن سدها) را به دنبال دارد.تحقیق حاضر در حوضه سد کلان ملایر با هدف مشخص کردن عوامل موثر در حرکات توده ای و شناسایی نواحی مستعد حرکات توده ای و تعیین وزن که بیانگر میزان نقش این عوامل در وقوع حرکات توده است، صورت گرفته است. از بین عوامل موثر در وقوع حرکات توده ای عوامل لیتولوژی، فاصله از گسل، شیب، سطوح ارتفاعی و میزان بارش در این تحقیق انتخاب گردید. با استفاده از نقشه های زمین شناسی، توپوگرافی و عکس های هوایی در قالب سستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و نرم افزار AreGIS نقشه های تحقیق بصورت رقومی و لایه بندی و برای تجزیه و تحلیل داده های بدست آمده از طریق بررسی متغیرهای موثر از مدلLNRF بعنوان ابزار مفهومی تحقیق استفاده گردید. در خاتمه با وزن دادن به عوامل موثر و جمع جبری آنها نقشه پهنه بندی خطر حرکات توده ای با همپوشانی نمودن لایه های مختلف تهیه گردید و نتایج نشان می دهد که مدل LNRF کارایی خوبی برای بررسی داده ها و پهنه بندی حرکات توده ای در حوضه سد کلان را نشان می دهد.

برای مدیریت تخصیص منابع آب در سطح یک حوضه، مدل WEAP به دلیل سیستم مدیریت یکپارچه منابع آب و اولویت-بندی تخصیص آب، در سال های اخیر مورد توجه بسیاری از محققین قرار گرفته است. در این پژوهش، سامانه های آبی حوضه مطالعاتی سد کلان ملایر واقع در استان همدان در دوره زمانی 1373 تا 1397 با هدف بررسی سناریوهای مدیریتی مدل-سازی گردید. شاخص R2، RMSE و ME برای دو متغیر حجم مخزن و دبی ماهانه رودخانه استفاده که نتایج به دست آمده نشاندهنده مطلوبیت در مدل سازی می باشد. سپس، سه سناریو محتمل علاوه بر شرایط موجود طرح ریزی شد. سناریوهای مورد بررسی عبارتند از: 1-سناریو غیرمحافظه کارانه (افزایش مصرف بدون توجه به منابع آبی)، 2- سناریو محافظه کارانه (تعدیل بخش کشاورزی متناسب با توان منابع آبی) و 3- سناریو توسعه ی کامل (سناریو بهبود ساختاری به علاوه نیاز زیست محیطی در سطح خوب). نتایج نشان داد که سناریو توسعه کامل با در برداشتن بهبود ساختار شبکه انتقال و توزیع آب و همچنین اصلاح سرانه مصرف و افزایش سهم 30 درصدی اراضی کشاورزی که با روش های مدرن آبیاری می شوند، بالاترین شاخص اعتمادپذیری (بیش از 90 درصد) برای هر یک از بخش های مصرف را به دست آورد. همچنین افزایش غیرمحافظه کارانه نیازهای آبی باعث کاهش معنادار اعتمادپذیری سیستم می شود به طوریکه باعث اتمام ذخیره آب زیرزمینی بعنوان ذخایر حیاتی منطقه طی 15 سال از اجرای این سناریو خواهد شد.